مقدمه و معرفی راویان
مجید کریمیان در آغاز نشست گفت:
«یکی از کارکردهای مهم حوزه هنری، روایت است؛ روایت تاریخ، روایت مقاومت، روایت فرهنگ. ما باور داریم که مقاومت اسلامی نه فقط یک موضوع تاریخی، بلکه یک جریان زنده و الهامبخش است. به همین دلیل، امروز در این نشست دو راوی ارزشمند را در کنار خود داریم:
- حاج مختار اسماعیلی، پژوهشگر و فعال فرهنگی و جهادی افغانستان، که با خاطرات و تجربههای شخصی از صنف و هم صنفیهایش، روایت انسانی و زندهای از مقاومت مردم افغانستان ارائه میدهد.
- حاج آقای اوحدی، کارشناس بینالملل با تجربهی سه دهه حضور میدانی در افغانستان که با نگاه تاریخی و تحلیلی، زمینههای سیاسی و فرهنگی این مقاومت را توضیح میدهد و ارتباط آن را با جریانهای منطقهای و انقلاب اسلامی ایران روشن میسازد.
این دو روایت، یکی از دلِ مردم و دیگری از منظر تاریخ و تجربه میدانی، مکمل یکدیگرند و ما را به فهمی عمیقتر از مقاومت اسلامی در افغانستان میرسانند.»
---
آغاز گفتگو
کریمیان: آقای اسماعیلی، از وضعیت افغانستان در دوران پادشاهان دستنشانده انگلیس برایمان بگویید.
حاج مختار اسماعیلی: آن روزها مردم زیر فشار بودند. شاه شجاع را انگلیس بارها بر تخت نشاند، اما او جز وابستگی چیزی برای مردم نداشت. مالیاتهای سنگین، غصب زمینها و سرکوب قیامها زندگی را سخت کرده بود. بزرگترها تعریف میکردند که حتی برای نگهداشتن یک تکه زمین باید رشوه میدادند.
کریمیان: آقای اوحدی، شما این دوره را از منظر تاریخی چگونه تحلیل میکنید؟
حاج آقای اوحدی: این پادشاهان بخشی از سیاست استعماری انگلیس بودند. شاه شجاع، تیمورشاه، محمودشاه و زمانشاه هرکدام با ضعف مدیریتی و وابستگی به لندن، استقلال افغانستان را تضعیف کردند. این وضعیت زمینهساز نفوذ جریانهای بعدی شد؛ از جمله کمونیسم که با کودتای ثور ۱۳۵۷ وارد صحنه شد.
---
نقش علما و شهادتها
کریمیان: آقای اسماعیلی، در این شرایط نقش علما چه بود؟
حاج مختار اسماعیلی: علما پیشگامان مقاومت بودند. شهید سید اسماعیل بلخی بارها زندانی شد و سرانجام در راه دفاع از دین و استقلال افغانستان به شهادت رسید. شهادت او و دیگر علما مردم را بیدار کرد و نشان داد که مبارزه با استعمار وظیفهای دینی و ملی است.
اوحدی: شهادت علما، بهویژه بلخی، جریان بیداری اسلامی را در افغانستان تقویت کرد. این حرکت فکری، پایههای مقاومت فرهنگی و سیاسی را بنا گذاشت.
---
قندهار؛ شهر تاریخ و فرهنگ
کریمیان: آقای اسماعیلی، شما بارها از قندهار یاد کردهاید. کمی از فضای این شهر برایمان بگویید.
حاج مختار اسماعیلی: قندهار همیشه برای ما مثل قلب جنوب افغانستان بوده. شهری با باغهای انار و انگور، با زیارتگاههای قدیمی مثل زیارت میرویس نیکه و خرقه شریفه. بچهها وقتی از صنف بیرون میآمدند، خیلی وقتها کنار همین زیارتگاهها جمع میشدند. قندهار هم سختی داشت، هم زیبایی.
اوحدی: قندهار یکی از کهنترین شهرهای افغانستان است. در منابع یونانی با نام «آراخوزیا» آمده و اسکندر مقدونی در سال ۳۳۰ پیش از میلاد شهری به نام اسکندریه در همین منطقه بنا کرد. بعدها میرویس هوتکی در همین قندهار قیام کرد و آرامگاهش امروز زیارتگاه مهمی است. همچنین مکانهایی چون تپه مندیگک و طاق چهلزینه نشاندهنده قدمت چند هزار ساله این شهر هستند.
از نظر فرهنگی، زبان فارسی قرنها زبان دیوانی و رسمی افغانستان بود و در قندهار نیز کاربرد گسترده داشت. در کنار آن، زبان پشتو زبان غالب مردمان قندهار است. اقلیت شیعه فارسیزبان، که اغلب پیشینه ایرانی دارند، در این شهر حضور داشتهاند و تا پیش از نفوذ انگلیس، سالها با اهل سنت پشتوزبان زندگی مسالمتآمیز داشتند.
---
نفوذ کمونیسم و دخالت شوروی
کریمیان: آقای اسماعیلی، شما دوران نفوذ کمونیسم را چگونه تجربه کردید؟
حاج مختار اسماعیلی: ما در صنف دهم بودیم که خبر کودتا رسید. داوودخان و خانوادهاش کشته شدند، ترهکی آمد، بعد امین و بعد هم شوروی مستقیم وارد شد. مردم شوکه بودند. شبها کتابهای شریعتی را در دیوارهای خانه پنهان میکردیم. اگر کتاب دست مأمورها میافتاد، کار تمام بود. در قندهار چند نفر را همینطور بردند و دیگر خبری ازشان نشد.
اوحدی: از نگاه تاریخی، کودتای ثور ۱۳۵۷ نقطه آغاز نفوذ کمونیسم بود. داوودخان سقوط کرد، ترهکی به قدرت رسید، سپس امین او را کنار زد. شوروی که از نفوذ امین بیمناک بود، در دی ۱۳۵۸ با لشکرکشی مستقیم وارد افغانستان شد، امین را کشت و ببرک کارمل را سر کار آورد. این دخالت، جنگی ۹ ساله میان مجاهدین و ارتش سرخ را رقم زد.
---
خاطره کتابها و نفوذ فرهنگی
کریمیان: آقای اسماعیلی، درباره کتابها و گروه خط امامی بیشتر بگویید.
حاج مختار اسماعیلی: کتابها برای ما مثل نفس کشیدن بودند. خیلی وقتها آنها را در دیوارها یا فضاهای مخفی خانه پنهان میکردیم. بعضیها کتابها را دستنویس میکردند تا اگر نسخه اصلی از بین رفت، باز هم اندیشهها زنده بماند. اما خطر جدی بود؛ اگر کتاب دست مأمورها میافتاد، کار تمام بود. در قندهار چند نفر را همینطور بردند و دیگر هیچ خبری ازشان نشد.
اوحدی: کتابهای اندیشمندان انقلاب اسلامی مثل آثار شهید بهشتی و دکتر علی شریعتی نه تنها در میان گروههای شیعه، بلکه در میان اهل سنت هم خواهان زیادی داشت. من خاطرهای دارم از سفری که به منطقه جلالآباد داشتم؛ در یک کتابخانه قدیمی که از دوران جهاد باقی مانده بود، دیدم کتابهای شهید بهشتی و شریعتی موجود است. برایم تعجبآور بود که در منطقهای که طالبان و گروههای اهل سنت حضور داشتند، این کتابها نفوذ پیدا کردهاند. این نشان میداد که انقلاب اسلامی ایران فقط یک حرکت سیاسی نبود، بلکه یک نفوذ فرهنگی عمیق داشت که توانست مرزهای مذهبی را هم درنوردد و به دل جوانان افغان راه پیدا کند.
---
گروه خط امامی در قندهار و نقش شهید محمد منتظری
حاج مختار اسماعیلی: بچههای خط امامی قبل از ما، با کار فرهنگی و تشکیلاتی و حضور شهید محمد منتظری در قندهار شکل گرفته بودند. او با شور و حرارت خاصی آمد و با جوانها نشست و برخاست کرد. منتظری فقط یک روحانی نبود؛ مثل یک برادر بزرگ، ما را به فکر و عمل دعوت میکرد. میگفت: «شما باید خودتان را بسازید، کتاب بخوانید، تشکیلات درست کنید، و آماده باشید برای روزی که مردم به شما نیاز دارند.»
وقتی من وارد شدم، دیدم راه هموار شده؛ جلسات آماده بود، کتابها دستنویس شده بودند، و جوانها با انگیزه دور هم جمع میشدند. من توانستم بیست نفر دیگر را جذب کنم، اما پایهها را همانها گذاشته بودند؛ با کار فرهنگی و با حضور شهید منتظری.
اوحدی: محمد منتظری فقط در افغانستان نبود؛ او بنیانگذار دفتر نهضتهای آزادیبخش در ایران شد و با جنبشهای اسلامی در لبنان، سوریه و لیبی ارتباط گرفت. همین نهضتها بعدها زمینهساز شکلگیری نیروی قدس سپاه پاسداران شدند.
---
فشار حکومت کمونیستی و مهاجرت
مختار: فشارها زیاد بود؛ ربایش مخالفین، برخورد شدید با هر انتقاد ساده، سربازگیری اجباری، قرار دادن بچهها مقابل مردم. خانوادهها بین بودن و نبودن گیر کرده بودند. مهاجرت فقط برای زندگی بهتر نبود؛ برای فرار از خشونت بود. روستاها زیر بمبارانهای وحشیانه نابود میشدند، خانوادهها از هم میپاشیدند.
اوحدی: این مهاجرتها نتیجه مستقیم سیاستهای سرکوبگرانه کمونیستها و حضور ارتش شوروی بود. بسیاری از مهاجران در ایران با اندیشههای انقلاب اسلامی آشنا شدند و همین پیوند، مقاومت اسلامی افغانستان را تقویت کرد.
به قول امام خمینی (برش سخنرانی): «ما موظفیم از مظلومین دفاع کنیم، چه در افغانستان باشد، چه در فلسطین و چه در هر جای دیگر.»
---
پایان گفتگو – ایستادگی جوانان افغان
مختار: درست است که خانوادهها مهاجرت کردند، اما جوانانشان در جبههها علیه کمونیسم جنگیدند. هزاران نفر شهید شدند. حتی در ایران، مهاجرین افغانها در جنگ با عراق حضور داشتند؛ هزاران شهید و جانباز از مهاجرین تقدیم شد برای اعتلای ایران.
یکی از آنها برادر خودم بود؛ شهید احسان اسماعیلی. او در زاهدان مهاجر شده بود و زرگری میکرد. با این حال، کار و زندگی را رها کرد و با اصرار خودش به بسیج رفت. در منطقه شرهانی، در عملیات والفجر مقدماتی، با گلوله توپ به شهادت رسید و ذبیحالله شد. یاد او و همه شهدای افغانستانی که در کنار برادران ایرانی جنگیدند، همیشه زنده است.
اوحدی: این نشان میدهد مهاجرت افغانها فقط برای نجات نبود؛ بلکه بسیاری از آنان در ایران به مقاومت اسلامی پیوستند. حضور جوانان افغان در جبهههای ایران بخشی از تاریخ مشترک مقاومت ایران و افغانستان است.
---
جمعبندی پایانی
مجید کریمیان در پایان نشست گفت:
«آنچه امروز شنیدیم، دو روایت مکمل بود: یکی روایت انسانی و خاطرهای از حاج مختار اسماعیلی، و دیگری تحلیل تاریخی و میدانی از حاج آقای اوحدی. این دو روایت نشان دادند که مقاومت اسلامی در افغانستان نه تنها یک حرکت سیاسی، بلکه یک جریان فرهنگی و اجتماعی بود که با انقلاب اسلامی ایران پیوند خورد.
از پادشاهان دستنشانده انگلیس تا نفوذ کمونیسم، از نقش علما و شهید سید اسماعیل بلخی تا حضور شهید محمد منتظری در قندهار، و از مهاجرتهای اجباری تا شهادت جوانان افغان در جبهههای ایران، همه بخشی از یک تاریخ مشترکاند.
این نشست یادآور شد که روایت مقاومت، یکی از کارکردهای اصلی حوزه هنری است؛ زیرا روایت، حافظه جمعی ما را زنده نگه میدارد و نسلهای آینده را با حقیقت پیوند میدهد.»
گرچه این نشست مبتنی بر گفتگوی راویان تنظیم شده است ولی به دلیل محتوای تاریخی سعی شده که منابع نزدیک به گفتگوی راویان جهت استناد در پایین متن ذکر گردد.
---
منابع تاریخی
- میر غلام محمد غبار، افغانستان در قرن بیستم – درباره پادشاهان دستنشانده و کودتای ثور.
- کاتب هزاره، تاریخ سیاسی افغانستان – درباره ساختار فرهنگی و زبانی افغانستان و قندهار.
- احمد رشید، افغانستان: سقوط و مقاومت – درباره نفوذ کمونیسم و جنگ شوروی–افغانستان.
- مرکز اسناد انقلاب اسلامی – درباره نقش شهید محمد منتظری و نهضتهای آزادیبخش.
- دانشگاه کابل، پژوهشهای تاریخ معاصر – درباره نقش علما و شهید سید اسماعیل بلخی.
- بنیاد شهید و امور ایثارگران، افغانها در دفاع مقدس – درباره حضور مهاجران افغان در جنگ ایران و عراق.
جهت مشاهده نمایشگاه عکس کلیک کنید
