سرزمین پهناور خراسان یکی از مناطقی است که چه قبل از اسلام، چه در دوران اسلامی دارای ویژگیهای فرهنگی، ادبی و علمی منحصر بهفرد بوده و دانشمندان برجسته مسلمان در بیشتر علوم از این دیار برخاستهاند، به لحاظ سیاسی نیز خراسان از دوره صدر اسلام تاکنون از مهمترین ایالات و استانها (خراسان رضوی، خراسان جنوبی و خراسان شمالی) بوده است.
مستندات تاریخی نشان میدهد در قرون نخستین و میانه اسلامی، قدرتگیری خاندانهای ایرانی در خراسان و تاسیس نهادهای آموزشی به دست آنها سبب شد خراسان به عنوان محیط ایرانی در مقابل محیط عربی بغداد به یکی از مراکز تولید علم تبدیل شود.
گفته میشود به احتمال فراوان نخستین کسانی که در اسلام مدرسه تاسیس کردند اُمرا و بزرگان ایرانی بودند و اُمرای خراسانی در این زمینه پیشگام بودهاند، این نهادها سبب توسعه و گسترش علوم در خراسان و دیگر نقاط ایران شدند.
حتی توجه خراسانیان به کاغذسازی و نزدیکی آن به سمرقند باعث شد حرفه کاغذسازی و کارگاههای تولیدی کاغذ خیلی زودتر از دیگر مناطق در خراسان تاسیس شود به گونهای که ابوریحان بیرونی در تحقیق ماللهند مینویسد: "کاغذ که اختراع مردم چین بود از راه سمرقند و خراسان به بغداد رسید و در ممالک اسلامی رواج یافت".
یاقوت حموی در قرن هفتم هجری درباره کتابخانههای خراسان مینویسد: "سال ۶۱۶ در مرو شاهجان که از شهرهای نامی خراسان بود، ۱۰ کتابخانه عمومی دیدم که مانند آن در هیچ جای دنیا یافت نمیشد و کتابهای بسیار عالی در آنجا بود، تنها در یکی از آن کتابخانهها ۱۲ هزار جلد موجود بود".
علامه عبدالعلی بیرجندی یکی از دانشمندان برجسته خراسانی است که اواخر قرن نهم و اوایل قرن دهم هجری به چهرهای درخشان در دانشهای ستارهشناسی، ریاضیات، علوم قرآنی و حدیث تبدیل شد و در اعتلای فرهنگی ایران و خراسان نقش داشته است.
نظام الدین عبدالعلی بن محمدحسین بیرجندی از ریاضیدانان و ستارهشناسان اواخر دوره تیموری و اوایل دوره صفوی است که بیش از بیست کتاب در دانشهای ریاضیات، نجوم، جغرافیا، مکانیک سماوی، تقویم نگاری، منطق، کشاورزی و علوم اسلامی دارد و بسیاری از نسخ آثار وی در کتابخانههای معتبر داخلی و خارجی موجود است.
شهرت جهانی علامه بیرجندی بیشتر از شهرت وی در زادگاه و کشور خودش است. در کشورهای هند، پاکستان، افغانستان و در میان دانشمندان روسیه و دیگر کشورهای اروپایی شخصیتی شناخته شده است و آثار علمیاش مورد بررسی، تجزیه و تحلیل دقیق دانشمندان اروپایی و آمریکایی قرار گرفته و آوازه او در علم و تقوا سبب شد فرزندان و نوادگانش تا صدها سال بعد از رحلتش از معافیت مالیاتی و مقامی ارجمند برخوردار باشند.
نکته دیگری که بیانگر عظمت شان علمی و آوازه جهانی عبدالعلی بیرجندی بوده، این است که سال ۲۰۱۲ از سوی یونسکو به عنوان سال عبدالعلی بیرجندی نامگذاری شد و مراسم بزرگداشتی در یونسکو به مناسبت پانصدمین سالگرد حیات این عالم بزرگ برگزار شد.
مستند "وکید کوکبی ست متوهم" - روایتی از زندگی عبدالعلی بیرجندی دانشمند بیرجندی که ناشناخته مانده است
پژوهش ، کارگردانی و تدوین: مهدی باقری
تصویر: شهروز توکل
تهیه کننده: محمدصادق دهقانی
محصولی از حوزه هنری خراسان جنوبی
